Ukryta cena ciągłego udawania, że wszystko jest w porządku

„Jasne, w porządku.” Wypowiedziała to automatycznie. W otwartej przestrzeni biurowej brzmiało to niemal obowiązkowo, jak kolejny punkt w podręczniku pracownika. Kolega tłumaczył jej zmianę terminu, szef dorzucił nowy projekt, kalendarz w telefonie zabarwił się na krwistoczerwono. A ona? Uśmiech, skinienie głową, „dam radę”.

Wieczorem siedziała w wannie i wpatrywała się w płytki. Głowa pracowała na najwyższych obrotach, ciało było sztywne jak po zimowym maratonie. Nigdzie żadnej tragedii, tylko niekończąca się presja bycia „w porządku”.

Nikomu nic nie brakuje, nikt „nie ma prawa” narzekać. A jednak coś w środku powoli pęka.

Niewidzialne napięcie za słowami „w porządku”

„Jak się masz?” – „W porządku.” Ta fraza już niemal nic nie znaczy, a jednak potrafi wzniecić burzę w środku. Często wypowiadamy ją wcześniej, niż zdążymy w ogóle sięgnąć do siebie i sprawdzić, jak naprawdę się czujemy.

Psychika jednak prowadzi własne księgi rachunkowe. Każde połknięte „mam tego dosyć”, każde skinienie głową zamiast postawienia granicy gdzieś się zapisuje. Na zewnątrz spokój i wydajność, w środku drobne pęknięcia.

Długotrwała presja bycia spokojnym i panującym nad sytuacją działa jak ciągły szum. Nie zniszczy nas w tydzień. Raczej cicho przepisuje ustawienia tego, jak postrzegamy samych siebie i co w ogóle pozwalamy sobie czuć.

Ta presja często ma bardzo konkretną twarz. Może to być paczka „zawsze pozytywnych” kolegów, kultura firmowa, gdzie o zmęczeniu mówi się tylko żartem. Może to być Instagram pełen ludzi, którzy zdążają z pracą, dziećmi, bieganiem, partnerem i jeszcze wolontariatem.

Przykład? Trzydziestoletni Tomasz, menedżer projektów, który po dwóch latach „w porządku” trafił do gabinetu psychiatry z diagnozą zaburzeń lękowych. Nigdy nie wypalił się dramatycznie, nie załamał w pracy. Po prostu przestał spać i zaczął bać się własnego maila.

Ani on, ani jego otoczenie przez długi czas nie połączyli w jedną linię: za każdym razem, gdy chciał powiedzieć „nie nadążam”, na głos padało „tak, dam sobie radę”.

Psychika pod tym naciskiem reaguje podobnie jak ciało pod długotrwałym stresem. Włącza się tryb przetrwania. Zwęża się uwaga, znika radość, seksualność, ochota na cokolwiek „ekstra”. Zostaje funkcjonalność.

Mózg zaczyna oceniać emocje jako ryzykowne. Smutek, złość, rozczarowanie – to wszystko ma być szybko przetworzone, zapakowane i schowane do szuflady „nie przeszkadzać”. Tyle że nic z tego naprawdę nie znika.

Gdy przez lata staramy się być bezproblemowi, psychika uczy się tego jako warunku miłości i akceptacji. A z „jestem w porządku” staje się powolne zaprzeczanie samemu sobie.

Jak dać psychice przestrzeń, bez zawalania świata

Pierwszy drobny, ale potężny krok: zwolnić odpowiedź. Nie wypowiadać automatycznego „w porządku”, gdy ktoś pyta, jak się mamy, czy damy radę wykonać jeszcze jedno zadanie. Wystarczy jedna krótka pauza i zdanie: „Zanim odpowiem, muszę to przemyśleć”.

Ta drobiazgowość tworzy mikroprzestrzeń, gdzie psychika może się odezwać. Poczuć oddech, napięcie w ramionach, zmęczenie w oczach. Ciało jest często o wiele bardziej szczere niż nasze wyuczone reakcje.

Druga drobnostka: zacząć używać stopniowanych odpowiedzi. „Jestem na jakichś sześćdziesięciu procentach”, „Mam energię tylko na połowę tego, co proponujesz”. Język daje mózgowi pozwolenie na niebywanie w stu procentach „OK”.

Wielu ludzi popełnia jeden błąd: chce zmienić wszystko od razu. Od jutra będę mówić o wszystkim, co czuję, wyznaczę granice, zacznę mówić nie. Rzeczywistość? Kilka dni determinacji i potem powrót do automatycznego „w porządku”.

Psychika lubi ciągłość. Gdy całe życie uczyła się, że być kochanym oznacza być nieskomplikowanym, nie zniknie to po przeczytaniu jednego artykułu. Presja na doskonałą autentyczność to tylko inna forma tego samego.

A teraz szczerze: nikt tak naprawdę nie robi tego codziennie. Nawet ludzie, którzy wyglądają na pewnych siebie i zrównoważonych, czasem tylko machają ręką i grają „w porządku”. Ważne, żeby to nie był jedyny dostępny tryb.

Jedna psycholożka powiedziała mi na ten temat zdanie, które nie chce się wypuścić z głowy:

„Najczęściej łamią się nie ci, którzy dużo czują, ale ci, którzy przez lata zabraniają sobie czuć cokolwiek, co mogłoby kogoś rozczarować”.

Psychice pomaga, gdy ma przynajmniej kilka wyraźnych wysepek, gdzie „niebywanie w porządku” jest normalne. Dla kogoś to terapia, dla innego przyjaciel, z którym rozmawia się bez filtrów, dla jeszcze innego pisanie dziennika.

• Znaleźć jedną osobę, z którą nie gram „w porządku”.
• Raz dziennie zadać sobie pytanie: „Co naprawdę czuję?”
• Pozwolić sobie powiedzieć: „Teraz nie jest w porządku” bez wyjaśniania.

Co się stanie, gdy „w porządku” przestanie być koniecznością

Gdy psychika zrozumie, że przetrwanie nie zależy już od wiecznej bezproblemowości, dzieje się coś dziwnego. Najpierw przychodzi zmęczenie. Często większe, niż się spodziewamy. Jakby ciało wykorzystało okazję, żeby wreszcie usiąść.

Niektórzy ludzie przeżywają okres, gdy częściej płaczą, są bardziej wrażliwi, reagują silniej. To nie znaczy, że „pogorszyli się”. To tylko lata stłumszonych emocji drą się na światło dzienne. Wygląda to chaotycznie, ale w rzeczywistości to powrót do równowagi.

Dopiero gdy pozwolimy sobie nie być w porządku, może pojawić się spokój, który nie jest aktorskim występem. Ten, który nie jest dla otoczenia, ale dla nas.

Najczęściej zadawane pytania:

• Jak poznam, że presja bycia „w porządku” psychicznie mnie niszczy? Odczuwasz długotrwałe zmęczenie, drażliwość, wewnętrzną pustkę lub dolegliwości fizyczne (bezsenność, bóle głowy), nawet gdy „obiektywnie” wszystko jest w porządku. I często mówisz „w porządku”, nawet gdy tak się nie czujesz.
• Czy to nie rozpieszczanie, gdy przyznam, że nie jestem w porządku? Nie. Rozpieszczanie to chcieć, żeby świat dostosował się do każdego naszego nastroju. Przyznanie się do stanu to raczej podstawowa higiena umysłu – bez tego nie da się podejmować rozsądnych decyzji, co muszę zmienić i co jestem w stanie znieść.
• Boję się, że gdy zacznę mówić prawdę, ludzie się ode mnie odwrócą. Co z tym zrobić? Ten strach ma korzenie w przeszłych doświadczeniach. Możesz zacząć bardzo ostrożnie, przy bezpieczniejszych ludziach i sytuacjach. Reakcje otoczenia często pokażą ci, kto w twoim życiu jest zainteresowany tobą, a kto tylko twoją funkcją „zawsze w porządku”.
• Czy terapia mi pomoże, nawet jeśli „nie mam wielkiego problemu”? Tak. Terapii nie musi poprzedzać załamanie. Może być przestrzenią, gdzie uczysz się rozróżniać swoje emocje, potrzeby i granice zanim dojdzie do kryzysu. Wielu ludzi korzysta z niej właśnie przez presję wydajności i „normalności”.
• Co mam robić, gdy mam pracę, gdzie po prostu muszę być profesjonalnie spokojny? Profesjonalny spokój i osobista prawdomówność się nie wykluczają. Chodzi o to, żeby obok roli w pracy istniało miejsce, gdzie zdejmujesz maskę. Może to być rytuał po zmianie, rozmowa z bliską osobą, sport, twórczość – coś, gdzie możesz wyjść z zawodowego „w porządku”.